Koning bezoekt grootschalige oefening Calamiteitenhospitaal op Utrecht Science Park: samen voorbereid op grootschalige calamiteiten

Medische weerbaarheid tijdens oefening ‘Dubbelspoor’

Als Nederland betrokken raakt bij een grootschalig conflict kunnen in korte tijd grote aantallen gewonden terugkeren naar Nederland. De opvang van deze patiënten vraagt om een gezamenlijke inspanning van de militaire en civiele zorg. Het Calamiteitenhospitaal vangt gewonden op, als een onderdeel van de landelijke zorgketen. Maar wat als er twee dingen tegelijk gebeuren?

In het Calamiteitenhospitaal waren de medewerkers druk bezig zich voor te bereiden op de komst van 30 gewonde militairen, die per trein naar Amersfoort zijn gebracht. Dan komt de melding binnen dat een bus is op bezoekers van een festival in is gereden. Er zijn tientallen slachtoffers. Snel schakelt het personeel: er is een dubbele openstelling nodig, voor zowel burgers als militairen. Dit jaar heette de oefening ‘Dubbelspoor’, gezien de twee verschillende scenario’s en locaties: militair oefenterrein De Vlasakkers in Amersfoort en het Calamiteitenhospitaal. Zorgprofessionals, militairen en hulpverleners van het Defensie Ondersteuningscommando (DOSCO), het UMC Utrecht, andere Defensieonderdelen en allerlei civiele hulpdiensten leverden een bijdrage aan de oefening.

Koninklijk bezoek vanwege 35-jarige bestaan

Een bijzonder moment tijdens de oefening was het bezoek van Zijne Majesteit de Koning. Hij bezocht beide oefenlocaties om de samenwerking tussen Defensie en de reguliere zorg te bekijken. Zijn bezoek stond in het teken van het 35-jarige bestaan van het Calamiteitenhospitaal. “De samenwerking tussen civiel en militair in de zorg krijgt al 35 jaar in zijn meest concrete versie vorm hier in Utrecht”, zegt kolonel Rik Bergman, commandant van het Centraal Militair Hospitaal. “Dat we hier de beste mensen van beide bloedgroepen al 35 jaar samen laten werken, mogen we trots op zijn.”

“Het waren ontwikkelingen op het wereldtoneel die leidden tot het Calamiteitenhospitaal en die net als nu in golfbewegingen de relevantie bewijzen,” zegt Lukas van Spengler, MT-lid van het Calamiteitenhospitaal. “Zo was het de Golfoorlog die tot een versnelde ingebruikname leidde. Die dreiging verdween, maar dan waren er wel weer nieuwe gebeurtenissen. Denk aan de Bijlmerramp, de uitbraak van infectieziekte SARS, een golf aan terreuraanslagen in Europa en nu natuurlijk de oorlog op ons eigen continent.”

Twee werelden, een ziekenhuis

De samenwerking tussen Defensie en het UMC Utrecht is hier heel concreet. “Samen is altijd beter, zeggen we hier in het UMC Utrecht al jaren,” zegt Mirjam de Jong, medisch manager en MT-lid van het Calamiteitenhospitaal. “Een van de dingen die we leren vanuit Defensie is de duidelijke command-and-control structuur. In de civiele zorg zijn we vaak wat flexibeler en gewend te improviseren, maar bij een grootschalig incident kan dat een risico zijn. In het Calamiteitenhospitaal passen we daarom die duidelijke taakverdeling en heldere aansturing toe die bij Defensie in het dna zit.”  Voor Defensie vervult het Calamiteitenhospitaal samen met het Centraal Militair Hospitaal (CMH) de zogenaamde Role 4, legt Lukas uit. “Dat betekent dat militairen die in het buitenland gewond raken, in eerste instantie in het Calamiteitenhospitaal worden opgevangen. Afhankelijk van hun conditie gaan ze vandaaruit door naar het CMH, het UMC Utrecht of elders voor verdere behandeling en herstel. Dat kan ook als het om grotere aantallen ineens gaat.”

Keuze voor Utrecht

De keuze voor Utrecht als locatie voor het Calamiteitenhospitaal was destijds strategisch en is dat nu nog steeds. “Hier komen alle benodigdheden voor een voorziening als deze samen,” zegt Lukas. “Defensie met het Centraal Militair Hospitaal, de toxicologische expertise van het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum en het level-1-traumacentrum van het UMC Utrecht.” De brede ervaring van het UMC Utrecht met de opvang en behandeling van ernstig gewonde patiënten is essentieel voor defensie weet Mirjam. “De meerwaarde zit niet alleen in specifieke medische technieken, maar ook in het samenwerken met veel zorgdisciplines én het voortdurend ontwikkelen, toetsen en verbeteren van de zorg.”

Toen het opeens heel dichtbij kwam

Zowel Mirjam als Lukas noemen de openstelling tijdens de tramaanslag op 18 maart 2019 als indrukwekkendste gebeurtenis in het Calamiteitenhospitaal. “Met afstand,” voegt Lukas daar nog aan toe. “Er was zo weinig bekend en er waren zoveel geruchten.” “We leerden toen dat bij een echte openstelling emoties een veel grotere rol spelen,” zegt Mirjam. “Zou de schutter wellicht onder de slachtoffers zitten? Dit gebeurde bovendien in onze eigen stad, waar we als collega’s ook persoonlijk ongerust over waren. Zaten onze kinderen intussen wel veilig op de crèche? De kans is groot dat die emoties invloed hebben op het functioneren en daar moet oog voor zijn.”

Van een heel andere orde, maar ook indrukwekkend noemt Lukas de intensieve voorbereiding en de werkelijke opvang van patiënten met een infectieziekte, alles gericht op veiligheid voor medewerkers en patiënten. “In 2014 ontvingen we een patiënt met ebola, een Nigeriaanse militair van de VN-vredesmacht in Liberia. Daar was veel media-aandacht voor, inclusief televisiebeelden. En een paar jaar later, in 2019 een arts van Artsen zonder Grenzen met Lassakoorts. Zij heeft 2,5 week in strikte isolatie in het Calamiteitenhospitaal gelegen.

De chirurg die het Calamiteitenhospitaal uit 1991 kent zal vooral de grote ontwikkeling op het gebied van samenwerking opvallen, zegt Mirjam. “De nadruk ligt nu veel meer op teamwerk dan op individueel functioneren. Goede zorg is afhankelijk van het functioneren van het team.” En dat team gaat verder dan alleen de zorgverleners benadrukt Mirjam. “Het zijn de collega’s die zich bezighouden met bijvoorbeeld logistiek, ICT en facilitaire voorzieningen die maken dat het Calamiteitenhospitaal daadwerkelijk altijd gereed staat om zorg te leveren.”

Altijd paraat, zonder stil te staan

In het weerbaar houden van de zorg heeft het Calamiteitenhospitaal een belangrijke rol, zegt Lukas, met name in de opvang van grote patiëntenstromen. Beleidsmakers uit heel Europa en ook daarbuiten komen kijken hoe we dit in Nederland hebben geregeld. “Vooral het concept intrigeert: een volledig uitgerust ziekenhuis met een heel klein personeelsbestand. Zorgen dat het te allen tijde binnen 30 minuten open kan, is een enorme logistieke operatie, die je bovendien niet al te duur wil maken.”

Het Calamiteitenhospitaal heeft allerlei slimme processen bedacht om de belofte waar te kunnen maken. Zo gaan alle medicatie en hulpmiddelen voordat de houdbaarheidsdatum het UMC Utrecht in, waar ze alsnog gebruikt worden. “Zo verspillen we niets,” zegt LTZ1 Joris Prinssen, manager van het Calamiteitenhospitaal. “En denk ook aan alle medische apparatuur die we hier hebben staan: dat is allemaal  hetzelfde als in het UMC Utrecht, zodat het gewoon daar ook in roulatie kan. Zo kunnen we én zuinig zijn op de beperkte middelen en capaciteit die we hebben in de zorg én altijd paraat staan.”

Hoewel de bedden veelal leeg blijven, is er met enige regelmaat reuring in het Calamiteitenhospitaal. “De afgelopen jaren zijn we de ruimten steeds meer aan gaan bieden voor trainingen en scholingen. Zowel voor defensie als voor civiele zorgverleners”, zegt Mirjam. “Dat gaat van trainingen voor specialistische reanimatie tot multidisciplinaire inzet bij grote incidenten. Daar leer je niet alleen medisch handelen, maar ook beslissen onder druk, samenwerken en omgaan met onverwachte ontwikkelingen. Er liggen bovendien nog veel kansen om die trainingsmogelijkheden verder uit te breiden.”

Zoals de geopolitieke ontwikkelingen in de wereld min of meer tot het ontstaan van het Calamiteitenhospitaal leidden, beweegt het ook nu mee met wat er nu in de buitenwereld gebeurt. “We zijn goed ingericht op het snel leveren van zorg”, zegt Mirjam, “maar kunnen we ook zorg blijven leveren als een crisis langer duurt en de reguliere zorg tegelijkertijd al onder grote druk staat? Daar denken we ook steeds meer over na. Ook de grootschaligere en langdurigere opvang van militairen vraagt iets anders van de zorg dan een korte calamiteit. We moeten niet alleen voorbereid zijn op de eerste uren van een ramp, maar ook op wat er daarna komt.”

Uniek hospitaal in de wereld

Wanneer een ramp of crisis toeslaat, telt elke minuut. Het Calamiteitenhospitaal is het enige ziekenhuis ter wereld dat volledig is ingericht om in korte tijd honderden slachtoffers op te vangen. Het is een paraat staand ziekenhuis onderin het UMC Utrecht en een samenwerking tussen het ministerie van Defensie, het ministerie van VWS en het UMC Utrecht. Er zijn 200 bedden, verdeeld over een crash room, low care, medium care en een intensive care. Ook zijn er operatiekamers, een röntgenafdeling en isolatieboxen voor patiënten met een besmettelijke ziekte.

Binnen een half uur is het normaal leegstaande ziekenhuis klaar voor de ontvangst van slachtoffers van rampen en andere calamiteiten of repatriëringen uit het buitenland, voor zowel militair als burgers. Met behulp van een telefooncomputer wordt er (medisch) personeel opgeroepen om acute zorg te komen verlenen: eerst medewerkers die in het UMC Utrecht aan het werk zijn, en wanneer nodig ook collega’s die thuis zijn.

Meer weten over het Calamiteitenhospitaal? Klik hier.