Twaalf NWO Vidi-beurzen toegekend aan Universiteit Utrecht en UMC Utrecht

Van de Utrechtse wetenschappers worden drie onderzoeken uitgevoerd bij de faculteit Bètawetenschappen, twee bij de faculteit Recht, Economie, Bestuur en Organisatie en de faculteit Geowetenschappen, één bij de faculteit Diergeneeskunde, één bij de faculteit Sociale Wetenschappen en drie bij UMC Utrecht.

Lees hieronder meer over de Vidi-projecten die zijn toegekend aan Utrechtse wetenschappers of lees het NWO-persbericht met het volledige overzicht van toegewezen Vidi-projecten.

Bètawetenschappen

Olaf Perdijk: Metabolieten in het eerste levensjaar als sleutel tot het terugdringen van astma bij kinderen

“Onze luchtwegen en ons darmmicrobioom ontwikkelen zich samen. Inzicht in dit samenspel kan helpen longziekten zoals astma te voorkomen” Dr. Olaf Perdijk, Faculteit Bètawetenschappen

Allergisch astma is een van de meest voorkomende chronische longaandoeningen bij kinderen en blijft een grote uitdaging voor de volksgezondheid. Onderzoek laat zien dat het darmmicrobioom, het geheel aan bacteriën en andere micro-organismen in onze darmen, een belangrijke rol speelt bij het ontstaan van allergieën en astma. Het darmmicrobioom beïnvloedt hoe ons lichaam voedingsstoffen verwerkt en kan ons immuunsysteem sturen. Dat doet het mede via de productie van moleculen die de binnenbekleding van de luchtwegen, het luchtwegepitheel, beïnvloeden. Bij jonge kinderen is het luchtwegepitheel nog volop in ontwikkeling, waardoor het mogelijk extra gevoelig is voor deze signalen. In dit project identificeren en testen we de onderliggende mechanismen en betrokken moleculen. Zo leggen we in dit project de basis voor ontwikkeling van nieuwe preventieve maatregelen.

Xixi Lu: Verantwoord procesmonitoring: voorspellende en intelligente naleving

“Ik zie er enorm naar uit samen te werken met getalenteerde en nieuwsgierige onderzoekers. Ik hoop dat ons onderzoek kan bijdragen aan het oplossen van urgente vraagstukken uit de praktijk.” Dr. ir. Xixi Lu, Faculteit Bètawetenschappen

Bij moderne werkprocessen, van het aanvragen van een lening tot patiëntenzorg, zijn vaak meerdere mensen betrokken en wordt er gewerkt met verschillende digitale systemen. Steeds vaker wordt AI ingezet om sommige stappen ondersteunen of zelfs automatisch uit te voeren. Daardoor wordt het moeilijker te controleren of alle procedures nog steeds zorgvuldig worden uitgevoerd. Het niet volgen van procedures kan ernstige gevolgen hebben, zoals risico’s voor de patiëntveiligheid.

Xixi Lu gaat met haar VIDI nieuwe methoden voor process mining ontwikkelen. Ze combineert geavanceerde data-analyse en formeel redeneren, waarbij ook rekening wordt gehouden met onzekerheid. Dit maakt het mogelijk te reconstrueren wat er in de praktijk gebeurt en kunnen mogelijke nalevingsrisico’s vroegtijdig gesignaleerd worden. Lu: “Het doel is om dergelijke complexe processen beter te monitoren zodat we kunnen garanderen dat belangrijke procedures worden gevolgd, ook als AI wordt ingezet.”

Suzan Ruijtenberg: Eiwitsynthese tijdens embryonale ontwikkeling zichtbaar maken en begrijpen

“Dingen zichtbaar maken die nog nooit iemand heeft gezien, om zo biologische processen beter te begrijpen… dat vind ik het allerleukste aan onderzoek.” Dr. Suzan Ruijtenberg, Faculteit Bètawetenschappen

Ons lichaam bestaat uit miljarden cellen, elk met hun eigen eigenschappen en taken. Welke functie een cel vervult, hangt onder meer af van de soorten en hoeveelheden eiwitten die de cel aanmaakt. Maar hoe zorgen cellen ervoor dat ze precies de juiste hoeveelheid van elk eiwit produceren? Met nieuwe technieken en geavanceerde microscopen gaat Suzan Ruijtenberg in levende dieren volgen hoe afzonderlijke eiwitten worden gemaakt tijdens de embryonale ontwikkeling. Zo wil ze beter begrijpen hoe cellen hun eiwitproductie regelen. Die kennis kan op termijn bijdragen aan nieuwe medische toepassingen.

“Ik heb ontzettend veel zin om met het Vidi-project aan de slag te gaan,” zegt Ruijtenberg. “Mijn team heeft ambitieuze plannen, en de technieken die we gaan ontwikkelen zijn ontzettend uitdagend, maar ook supercool. Wat ik het allerleukste vind aan onderzoek, is dingen zichtbaar maken die nog nooit iemand heeft gezien, om zo biologische processen beter te begrijpen. En dat is precies wat we nu gaan doen!”

Faculteit Recht, Economie, Bestuur en Organisatie

Katharine Fortin: RESIST: verzet, gewapend conflict en internationaal recht

“Dit project zal baanbrekend juridisch doctrinair onderzoek genereren dat nuttig is voor een breed scala aan betrokkenen.” Dr. Katharine Fortin, Faculteit Recht, Economie, Bestuur en Organisatie

“Ik ben erg enthousiast om onderzoek te gaan doen naar dit zeer actuele onderwerp dat cruciaal is voor de bescherming van burgers in gewapende conflicten en verantwoordelijke defensieplanning,” zegt Katharine Fortin. “Het project zal baanbrekend juridisch doctrinair onderzoek genereren dat nuttig is voor een breed scala aan betrokkenen, en ook wetenschappelijke innovatie opleveren door gelaagd conceptueel werk dat perspectieven uit internationaal recht, politicologie en kritische theorie samenweeft.”

Met het RESIST-project Gaat Katharine Fortin het concept van verzet tijdens gewapende conflicten vanuit een internationaalrechtelijk perspectief onderzoeken. Dat zal duidelijkheid bieden over de vraag wanneer en onder welke omstandigheden het voor burgers toegestaan is om in verzet te treden in een gewapend conflict (individueel of als collectief, met gebruik van geweld of vreedzaam, spontaan of op georganiseerde wijze). Zij zal ook kijken naar de juridische verplichtingen van Staten die burgers aanmoedigen of dwingen deel te nemen aan verzet in het geval van een invasie. Met dit project wil zij richtsnoeren ontwikkelen voor allerlei betrokken, besluitvormende partijen, zoals overheidsjuristen, defensieplanners, humanitaire hulpverleners en burgers.

Catalina Goanta: MINICONSUMERS: Consumentenbescherming voor kinderen in de digitale economie

“Ik ben echt heel blij dat ik deze reis kan gaan ondernemen, en deze vragen kan gaan beantwoorden, samen met een juridische promovendus en een postdoc in computer science!” Dr. Catalina Goanta, Faculteit Recht, Economie, Bestuur en Organisatie

De online veiligheid van kinderen is waarschijnlijk een van de meest besproken thema’s in onze samenleving op dit moment. Maar de complexe vraag hoe kinderen om moeten kunnen gaan met het internet is gereduceerd tot ‘toegang’. Wetgevingsreacties op online veiligheid (social media-verboden en leeftijdsverificatie) versterken dit beeld. Als we uitzoomen, zien we veel meer juridische issues waar we nog geen antwoord op hebben: hoe passen we de doctrines voor de juridische ruimte die kinderen hebben aan op de online wereld? Hoe erkennen en empoweren we kinderen als consumenten? Met MINICONSUMERS zal Catalina Goanta gaan onderzoeken hoe het Europese consumentenrecht de erkenning van de actieve commerciële deelname van kinderen met de noodzakelijk bescherming kan combineren.

Faculteit Geowetenschappen

Philip Kraaijenbrink: Waar komt het toekomstige bergwater van Azië vandaan?

“We weten nog verrassend weinig over waar rivierwater in de bergen precies vandaan komt en hoe dat door klimaatverandering verandert.” Dr. Philip Kraaijenbrink, Faculteit Geowetenschappen

De hoge bergen van Azië zijn een belangrijke bron van water voor honderden miljoenen mensen. Door klimaatverandering verdwijnen sneeuw en gletsjers, maar tegelijkertijd breidt de begroeiing zich steeds verder uit. Planten verdampen water en beïnvloeden daardoor hoeveel water uiteindelijk in rivieren terechtkomt. Toch wordt bij voorspellingen van de toekomstige watervoorziening nauwelijks rekening gehouden met deze vergroening. In GreenShift onderzoekt Philip Kraaijenbrink met satellietbeelden en nieuwe computermodellen hoe veranderende begroeiing de waterkringloop beïnvloedt en op welke hoogtes in de bergen het rivierwater van de toekomst ontstaat. De resultaten helpen om toekomstige watertekorten beter te voorspellen.

Dea van Lierop: Toegankelijke steden voor alle leeftijden (0–100): verschillen tussen generaties in ervaren toegankelijkheid en ouder worden op de eigen plek

“Mijn onderzoek richt zich op het ontwikkelen en verspreiden van kennis om stedelijke mobiliteitssystemen te transformeren tot inclusieve, rechtvaardige en duurzame netwerken die aansluiten bij de behoeften van uiteenlopende bevolkingsgroepen.” Dr. Dea van Lierop, Faculteit Geowetenschappen

Het is niet voor iedereen even gemakkelijk om op het werk, op school, in de winkels of bij de zorg te komen. Wat voor de ene persoon een eenvoudig is, kan voor een ander een uitdaging zijn, vooral voor kinderen en ouderen. Het project Accessing 0–100 Cities onderzoekt hoe mensen van alle leeftijden zich in hun dagelijks leven verplaatsen en hoe zij de toegankelijkheid van voorzieningen ervaren. Aan de hand van enquêtes en interviews in drie Europese steden ontwikkelt het project een nieuwe methode om deze verschillen in kaart te brengen en ongelijkheden in bestaande systemen zichtbaar te maken. Dit helpt overheden en stedenbouwkundigen om vervoerssystemen te ontwerpen die het voor iedereen gemakkelijker maken om volwaardig deel te nemen aan de samenleving.

Diergeneeskunde

Daniel Hurdiss: De sleutel tot hoe coronavirussen cellen binnendringen

“Door te begrijpen hoe coronavirussen cellen binnendringen, hopen we beter te kunnen inschatten welke virussen van dier op mens overspringen.” Dr. Daniel Hurdiss, Faculteit Diergeneeskunde

Coronavirussen infecteren cellen via spike-eiwitten die moeten openen om receptoren te binden. De geopende spike-eiwitten vormen de sleutel om op het slot, de receptor, te passen. Dit project onderzoekt hoe deze opening wordt gereguleerd, met focus op interacties tussen het spike-eiwit en suikers op gastheercellen (siaalzuren). Met behulp van modellering, structurele biologie en virologie brengen we in kaart hoe deze interacties het gedrag van spikes in verschillende coronavirussen sturen. Door algemene principes van virusinfectie te ontrafelen, kan dit onderzoek bijdragen aan betere voorspelling welke virussen van dier op mens over kunnen springen en de ontwikkeling van vaccins en antivirale therapieën.

Faculteit Sociale Wetenschappen

Evelien Hoeben: Van blinde vlekken naar open gesprekken: Sociale media-opvoeding en jeugdcriminaliteit

Op sociale media komen tieners regelmatig berichten tegen over geweld, wapens en criminele levensstijlen. Dit kan invloed hebben op wat zij normaal vinden en het risico vergroten dat ze zelf criminaliteit plegen. Ouders kunnen mogelijk helpen door regels te stellen, mee te kijken en te praten over wat jongeren online zien. Maar welke aanpak werkt is nog onbekend. De onderzoekers volgen meerdere jaren duizend tieners, waaronder jongeren met politiecontact, en hun ouders, om te achterhalen welke strategieën effectief zijn, en voor wie. De resultaten worden vertaald naar praktisch advies voor ouders.

UMC Utrecht

Marta Cuenca-Lopera: Kanker bestrijden zonder het afweersysteem te verzwakken

“Ons doel is om effectieve immuuntherapieën tegen kanker te ontwikkelen die patiënten in staat stellen infecties snel te verwijderen, wat een echt verschil kan maken voor hun kwaliteit van leven, met minder bijwerkingen.” Dr. Marta Cuenca-Lopera, UMC Utrecht

Huidige immuuntherapieën tegen kanker kunnen bepaalde afweercellen uitputten die ons lichaam beschermen tegen virussen. Daardoor overlijdt één op de tien patiënten die immuuntherapie krijgen aan een virusinfectie.

Marta Cuenca-Lopera ontwikkelt nieuwe kankertherapieën die verschillende soorten immuuncellen activeren. Ons lichaam maakt deze immuuncellen continu aan, waardoor het virussen kan blijven bestrijden. Marta wil proberen te bepalen welke patienten risico lopen op ernstige infecties, en de biologische oorzaken hiervan.

Edwin van Dellen: Stemmen horen in het tijdperk van ChatGPT

“Ik onderzoek hoe chatbotgebruik samenhangt met het horen van stemmen, iemands stemming en het contact met hulpverleners. Ik wil erachter komen wanneer gesprekken met chatbots helpen of juist schaden, zodat mensen die stemmen horen, hun naasten en hulpverleners betere keuzes kunnen maken.” Dr. Edwin van Dellen, UMC Utrecht

Steeds meer mensen die stemmen horen, praten ’s avonds of op crisismomenten met chatbots, zoals ChatGPT, over hun ervaringen, juist wanneer hulpverleners niet bereikbaar zijn.

Edwin van Dellen gaat chatgesprekken analyseren die deelnemers vrijwillig delen. Ook beantwoorden de deelnemers dagelijks korte vragenlijsten op hun smartphone. Daarnaast ontwikkelen de onderzoekers samen met stemmenhoorders, naasten en zorgprofessionals voorlichtingsmateriaal dat helpt bij veilig en verantwoord gebruik van AI-chatbots.

Joana Silva: Maakt het uit waar een cel zijn eiwitten maakt?

“Ik wil ontdekken of die verandering helpt om stamcellen gezond te houden, te reageren op stress en schade te herstellen. Ik hoop dat onze ontdekkingen veranderen hoe we denken over de werking van cellen, niet alleen in de darmen, maar in ons hele lichaam.” – UMC Utrecht

Elke cel in ons lichaam bevat miljoenen kleine machines die eiwitten maken: ribosomen. Lange tijd dachten wetenschappers dat het niet uitmaakte waar in de cel deze machines hun werk doen. Inmiddels weten we dat die plek wel degelijk belangrijk is.

Joana Silva gaat nu onderzoeken hoe cellen problemen met hun ribosomen herkennen en hoe ze vervolgens de plek waar eiwitten worden gemaakt aanpassen.