Oncode-PACT: ontwikkeling van kankerbehandelingen versnellen door nauwe samenwerking

PACT in Oncode-PACT staat voor ‘Preclinical Accelerator for Cancer Treatments’ – dat is kort samengevat ook het hoofddoel: opzetten van een infrastructuur die de ontwikkeling van veelbelovende werkzame kandidaat-geneesmiddelen in de oncologie versnelt. Er wordt uiteindelijk naar gestreefd deze geneesmiddelen sneller en goedkoper te ontwikkelen voor specifieke groepen patiënten.

‘Het voorstel waaruit Oncode-PACT is voortgekomen, kwam tot stand na een oproep van het Nationaal Groeifonds, dat door de overheid is opgezet om langetermijninitiatieven voor economische groei te financieren. In feite zijn drie initiatieven samengebundeld tot één voorstel dat tot Oncode-PACT heeft geleid,’ aldus mede-initiatiefnemer Friso Smit.

Drie initiatieven die samenkomen

‘Eerst was er een initiatief van het Oncode Instituut, een onafhankelijk instituut dat zich toelegt op het begrijpen van kanker en het vertalen van onderzoek naar klinische toepassingen. Daarin lag de focus op de preklinische ontwikkeling van kleine moleculen, biologische geneesmiddelen en cel- en gentherapieën. Daarna meldde zich de groep van Hans Clevers, verbonden aan het Hubrecht Instituut in Utrecht, die streefde naar meer momentum in de ontwikkeling van organoïde systemen. Ten derde was er het strategisch thema Life Sciences (biowetenschappen) van de Universiteit Utrecht met een strategie voor het inzetten van bestaande expertise over vaccins voor de ontwikkeling van therapeutische vaccins in de oncologie. Door de gedeelde doelstellingen en ambities kwamen deze drie initiatieven samen in het consortium Oncode-PACT.’

Dit consortium richt zich op vier onderzoeksgebieden (werkstromen) voor verschillende soorten kankergeneesmiddelen. Friso: ‘Deze werkstromen zijn kleine moleculen, biologische geneesmiddelen, therapeutische vaccins en cel- en gentherapieën. Binnen elk van deze werkstromen worden gegevens toegepast afkomstig uit drie bronnen (platforms): organoïden, welomschreven groepen patiënten (cohorten) en kunstmatige intelligentie.’

‘Die technologische platforms bieden tal van mogelijkheden,’ zegt Lourens Bloem. ‘Als we veel vroeger in de ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen en behandelingen patiëntgegevens willen gebruiken, hebben we solide gegevens nodig. Gegevens van cohorten kunnen nuttig zijn. Bij innovatieve onderzoeksopzetten kunnen deze gegevens uit de klinische praktijk gerichter worden toegepast. Dat betekent dat cohorten waardevolle informatie kunnen opleveren voor registratiedossiers, vooral ten behoeve van gepersonaliseerde kankerbehandelingen.’

De voorspellende waarde van dergelijke informatie uit cohorten kan sterk worden verbeterd door de gegevens te combineren met kunstmatige intelligentie. Friso: ‘Kunstmatige intelligentie (Artificial Intelligence, AI) kan in het programma Oncode-PACT voor allerlei doelen worden ingezet, van moleculair design en targetvalidatie tot selectie van epitopen en validatie van vaccins. AI kan nuttig blijken in zowel de klinische als preklinische fase, tijdens het selecteren van de patiëntenpopulatie, bij het vaststellen van de werkzaamheid of bij het genereren van farmacodynamische informatie voor regelgevingsdoeleinden.’

‘We moeten nu onze infrastructuur integreren en opschalen in de platforms en werkstromen. Daarna zetten we demonstratieprojecten op, op basis van geselecteerde targets, die we verder zullen uitwerken en valideren. Kortom, door aan patiënten ontleende gegevens en modellen in te voeren in de vroege (pre)klinische fase kunnen we de ontwikkeling veel eerder van risico’s ontdoen en ons richten op onvervulde medische behoeften. We streven ernaar de kosten van uitval te verminderen en nieuwe geneesmiddelen sneller bij de patiënten te krijgen’, zo vat Friso samen.

De ambities van Oncode-PACT vragen misschien een andere manier van werken en andere expertise bij de regulatoire beoordeling.

Uitdagingen

Maar het is geen sinecure. Lourens: ‘Het ontwikkelingsproces innoveren en tegelijkertijd een innovatie zelf ontwikkelen kan gepaard gaan met hoge risico’s. Commerciële partijen zullen niet happig zijn om dat soort acties uit te voeren. Bovendien moeten alle nieuwe modellen of methoden die bij de ontwikkeling worden gebruikt en in het registratiedossier zijn opgenomen, volgens de huidige voorschriften worden gevalideerd en goedgekeurd.’

Met dit consortium kan de eerste uitdaging worden aangegaan door innovaties te ontwikkelen in een publiek-private omgeving. ‘Om de uitdaging van regulatoire aanvaarding en het inbouwen van nieuwe ontwikkelingsprocessen aan te gaan, moeten we nauw samenwerken met beoordelingsinstanties als het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) en het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG).’

Verandering in het regelgevend proces

‘Er zijn nu grote veranderingen gaande in de regelgevingswereld voor geneesmiddelen, vaccins en medische apparaten. Dat heeft te maken met de opkomst van geavanceerde behandelingen, gepersonaliseerde geneesmiddelen en het gebruik van praktijkgegevens. De ambities van Oncode-PACT vragen misschien ook een andere manier van werken en andere expertise bij de regulatoire beoordeling. Met een specifiek werkpakket in Oncode-PACT voor regelgevende wetenschap willen we een overzicht krijgen van de informatie die nodig is, wat momenteel beschikbaar is en waar de gaten zitten,’ legt Lourens uit.

‘We zijn aan het uitstippelen welke interacties tussen wetenschappers en regelgevers mogelijk zijn tijdens alle soorten van procedures en in de verschillende ontwikkelingsfasen, zowel product- als niet-productgerelateerd.’ Friso: ‘De drie platforms in Oncode-PACT sluiten aan bij de onderzoeksbehoeften van het EMA op het gebied van de regelgevende wetenschap. Het werkpakket regelgevende wetenschap zal de samenwerking bevorderen tussen wetenschappers en regelgevers op de genoemde gebieden (organoïden, cohorten en AI).’

Lourens: ‘Om een brug te slaan tussen wetenschappelijke ontwikkeling en regelgeving zetten we actief in op samenwerking, bijvoorbeeld met Marjon Pasmooij, hoofd van het Wetenschapsbureau van het CBG. Oncode-PACT zal in de komende jaren workshops en rondetafelgesprekken organiseren. We proberen een divers gezelschap van stakeholders om de tafel te krijgen die kunnen helpen bij het opzetten van nieuwe regelgevingsprocedures voor innovatieve gepersonaliseerde behandelingen.’

Interacties tussen wetenschappers en regelgevers

Lourens ziet ook verbindingen met andere initiatieven. ‘Neem bijvoorbeeld STARS. Het Europese project STARS (Strengthening Training of Academia in Regulatory Science) werd afgelopen zomer afgerond. Met dit project is veel inzicht opgedaan in de manier waarop interacties tussen academische instellingen en regulerende instanties kunnen worden versterkt. Daar kunnen we op voortbouwen.’

Friso noemt ook FAST (Future Affordable and Sustainable Therapies). ‘Een nationaal centrum voor de ontwikkeling van duurzame behandelingen dat over het samenbrengen van universiteiten, overheden en bedrijven hetzelfde denkt als wij. We willen een voorspelbaarder resultaat mogelijk maken om geneesmiddelen sneller en goedkoper bij de patiënten te krijgen. Dat is waar het uiteindelijk allemaal om gaat. Wij richten ons op de preklinische fase tot aan het klinische proof-of-concept; FAST legt het accent ook op de volgende stappen in het ontwikkelingsproces en de beschikbaarheid van innovatieve geneesmiddelen. Oncode-PACT zou kunnen leiden tot business cases waar FAST op voort kan bouwen.’

Eerste acties

Het groeifondsprogramma Oncode-PACT heeft een looptijd van tien jaar. Het is de bedoeling dat het programma daarna wordt voortgezet. Wat zijn de eerste acties in het werkpakket voor vernieuwing van de regelgeving? ‘Momenteel werken we aan het vaststellen van een nulmeting voor de verwerking van de drie platformtechnologieën in de regelgeving,’ legt Lourens uit. ‘We moeten in kaart brengen wat er op het regelgevend speelveld gaande is en kijken hoe regelgevers nu al inspelen op de innovatieve behandelingen en procedures.’ ‘Jarno Hoekman heeft ons daarbij enorm geholpen,’ zegt Friso. ‘Jarno is universitair hoofddocent Innovatiewetenschappen bij de faculteit Geowetenschappen van de Universiteit Utrecht. Hij houdt zich bezig met de dynamiek en governance van wetenschappelijke innovatie, regelgeving en maatschappelijke uitdagingen, met name op het gebied van biowetenschappen. Hij legt tal van waardevolle inzichten op tafel. Samen met Marjon Pasmooij en Marieke de Bruin, hoogleraar Drug Regulatory Science aan de Universiteit Utrecht, werkt hij aan het werkpakket regelgeving.’

Geen eenrichtingsverkeer

De projecten waar Oncode-PACT zich op richt, bevinden zich voornamelijk in de preklinische fase. ‘Desondanks is het belangrijk om regulerende instanties erbij te betrekken,’ vertelt Lourens. ‘Het is niet zo dat we het regelgevingssysteem willen veranderen. We willen zien hoe het systeem werkt en hoe regelgevers zich kunnen voorbereiden op opkomende innovaties, zoals gepersonaliseerde geneesmiddelen waarbij de patiëntenpopulaties nog verder dalen. Ontwikkelaars van nieuwe innovatieve behandelingen zijn gebaat bij een duidelijk regelgevend proces waarmee deze nieuwe behandelingsvormen kunnen worden beoordeeld. Maar het is geen eenrichtingsverkeer. Ook regelgevers zullen ervan profiteren. Ze kunnen kennis opdoen over ontwikkelingen in vroegtijdige wetenschap. Kennisuitwisseling helpt ons allemaal vooruit. En daarom streven we ernaar nauw samen te werken met alle stakeholders in het gehele proces.’

Voor het werkpakket regelgevende wetenschap in Oncode-PACT is het heel belangrijk dat alle stakeholders nauw met elkaar samenwerken. En dat die samenwerking niet beperkt blijft tot de regelgevende paden. ‘Ik denk dat de regelgevende wetenschap zich heeft ontwikkeld tot een punt waarop we ook moeten gaan kijken naar juridische en ethische wetenschappen, een transitie. Per slot van rekening is het zo dat de beoordeling van registratiedossiers net als elk ander werk door mensen wordt gedaan. Hoe de dossiergegevens eruit komen te zien, zal disruptief veranderen. Daarom moeten we op zoek naar andere manieren om het regelgevingssysteem te onderzoeken. Kortom, we moeten met alle partijen om de tafel en nauw samenwerken.’

Lourens Bloem

Lourens Bloem (PharmD) is junior universitair docent Clinical Therapeutics bij het Centre for Clinical Therapeutics van de divisie Farmaco-epidemiologie en Klinische Farmacologie binnen het Utrechts Instituut voor Farmaceutische Wetenschappen (UIPS). Daarnaast is hij programmamanager Drug Regulatory Science bij de Stichting Utrecht Science Park. Lourens heeft een PhD in Drug Regulatory Science, met een focus op bewijsvergaring voor de regulatoire besluitvorming inzake geneesmiddelen.

Friso Smit

Friso Smit heeft een PhD in farmaceutische wetenschappen. In de afgelopen jaren was hij actief als New Business Development Manager bij de Stichting Utrecht Science Park. Hij richt zich nu op ontwikkelingen in Life Sciences, strategisch thema binnen de Universiteit Utrecht, en werkt daarbij nauw samen met het Universitair Medisch Centrum Utrecht en het Prinses Máxima Centrum voor kinderoncologie. Ook is hij benoemd tot co-Executive Director van de Stichting Oncode-PACT.